25 ΜΑΡΤΙΟΥ 2024
Τα επετειακά άρθρα είναι μεγάλη “παγίδα”. Ειδικά, όταν αναφέρονται σε μεγάλες στιγμές της ιστορικής διαδρομής ενός λαού. Οι κλισέ εικόνες και οι ετησίως και αενάως επαναλαμβανόμενες υμνολογίες, ικανοποιούν πάγια μια και μόνη βασική επιδίωξη. Να μας γλυκάνουν προσωρινά το παρόν και να μας υπενθυμίσουν το παρελθόν κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να επιτύχουμε, φαντασιακά και μόνο, να συνδεθούμε με αυτό. Ατυχώς, όσοι επιδιώκουν να εργαλειοποιούν το παρελθόν σε μια τέτοια κατεύθυνση, κρατούν δέσμιους τους ανθρώπους.
Το παρελθόν πρέπει να είναι η αφετηρία του μέλλοντος. Στην πατρίδα μας μάλλον ποτέ δεν το είδαμε, ούτε και το ζήσαμε έτσι. Τουλάχιστον, όχι για τους περισσότερους και σίγουρα όχι για τον μονίμως και ποικιλότροπα “αιμάσσοντα” ελληνικό λαό.
Πόσο μεγάλη σημασία αποκτά πράγματι η ρήση του Άγγλου συγγραφέα George Orwell … “Όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον. Όποιος ελέγχει το παρόν ελέγχει το παρελθόν”.
Ξημέρωσε η 25η Μαρτίου 2024. Όπως κάθε άλλο χρόνο, παρελάσεις, σημαίες, τσολιαδάκια, αμαλίες, εμβατήρια, τσάμικα και καλαματιανά. Χαρούμενα παιδικά προσωπάκια, δίπλα σε εικονικά ευτυχείς γονείς (αφού σήμερα, Δευτέρα, είναι επίσημη αργία = μια ημέρα δουλειάς λιγότερη) θα γεμίσουν και πάλι τους δρόμους σε ολόκληρη την Ελληνική Επικράτεια. Και μετά, μια ωραία καφετέρια ή μια καλή ταβέρνα, θα ολοκληρώσει τον επετειακό εορτασμό. Ποιού πράγματος ; Ποιών ιστορικών γεγονότων ; Ποιός θα ασχοληθεί, πέρα από τα κλισέ τελετουργικά ; Έχει επέλθει ήδη η εποχή, όπου και εκπαιδευτικοί, όλα αυτά τα αντιπαρέρχονται άρον – άρον, ελέω μιας … καλπάζουσας “παγκοσμιοποίησης”.
Ας σκεφτούμε λοιπόν, πως θέλουμε τη σχέση μας με το παρελθόν μας, γιατί αυτό αποτελεί και τον σημαντικότερο λόγο, που δεν μπορούμε να χαράξουμε και το πως θέλουμε το μέλλον μας.
Θα ήθελα λοιπόν, κατά παρέκκλιση από τον ίδιο τον τίτλο του παρόντος άρθρου και τα προαναφερόμενα, να επιχειρήσω να ανακατέψω λίγο ……. “τη σκόνη του χρόνου”, σε μια προσπάθεια ελάχιστης απόδοσης τιμής σε αυτούς, που, χωρίς να είναι η βασική τους επιδίωξη, έγραψαν την ΙΣΤΟΡΙΑ και δίκαια ανήκουν στην κατηγορία των ΗΡΩΩΝ, αλλά δεν τους έλαχε να προϊστανται στην επετειακή μνήμη.
Η Λήμνος είχε την εξαιρετική τύχη και την τιμή να την στεφανώσει η δόξα του πρώτου ναυτικού κατορθώματος των Ελλήνων, στο ξέσπασμα της εθνικοαπελευθερωτικής επανάστασης του 1821.
Το καράβι – μπουρλότο, που έκαψε το τούρκικο ντελίνι (δίκροτο) στην Ερεσσό της Λέσβου, τον Μάϊο του 1821 ήταν Λημνιακό. Ήταν το μπρίκι του καπετάν Νικόλα Χ”Τριανταφύλλου, το οποίο μετέτρεψαν σε πυρπολικό ο πρώην αξιωματικός του ρωσικού ναυτικού Ivan Afanassiev, μαζί με τον Πατατούκο, τον καταγόμενο από την Πάργα της Ηπείρου Ιωάννη Δημουλίτσα.
Αλλά ας πάρουμε την ιστορία αυτή από μια αρχή. Ήταν Μαϊος του 1821. Ο Ιάκωβος Γιακουμάκης (Τομπάζης) πρώτος Ναύαρχος της επανάστασης του 1821, έχοντας μαζί του τον Δημήτριο Παπανικολή, ο οποίος επιχείρησε για πρώτη φορά με απόλυτη επιτυχία την “πυρπόληση” με χρήση “καυστικού”, όπως λεγόταν αρχικά το πυρπολικό, έχει αποπλεύσει από τα Ψαρά. Οδηγεί τον Ελληνικό Στόλο, αποτελούμενο από 72 καράβια, για να αντιμετωπίσει τον τουρκικό στόλο, που ετοιμαζόταν να εξέλθει από τον Ελλήσποντο.
Κάθε ναυτική μοίρα του Ελληνικού στόλου είχε τον δικό της ναύαρχο. Ο Υδραίος Ιάκωβος Τομπάζης ήταν ο Αρχιναύαρχος όλης αυτής της ελληνικής ναυτικής δύναμης. Τη μοίρα, 27 καραβιών, από τα Ψαρά, την ακολουθούσαν δύο ακόμα καράβια. Το ένα από αυτά ήταν από τη Λήμνο, υπό Ψαριανή σημαία.
Ο ίδιος ο Λημνιός καπετάνιος, Νικόλαος Χ”Τριανταφύλλου, λέει : “Βρέθηκα εις τον απ’ αρχής υπέρ πατρίδος Αγώνα εν Ψαρά με το ιδιόκτητο βρίκιο Άγιος Παντελεήμων” (Γενικά Αρχεία του Κράτους – Γεν. Γραμματ., Φ. 297). Ανάμεσα σε αυτά τα καράβια, ήταν και το λημνιώτικο μπρίκι του καπετάν Ν. Γκούμα, όπως προκύπτει από επίσημο έγγραφο της Βουλής των Ψαριανών προς τον Άρειο Πάγο (Γ.Α.Κ. , Φ.Κ. 47, 3).
Μαζί τους και ο Λημνιός αγωνιστής Τριαντάφυλλος Τζουράς (δείτε το σχετικό και από 02-03-2024 άρθρο στο ιστολόγιό μας : In memoriam Τριαντάφυλλου Ι. Τζουρά (Λήμνος 1793 – Αθήνα 1847)
Στις 24 Μαϊου 1821 τα ελληνικά πλοία θα βρεθούν κοντά στη Λέσβο. Ένα τούρκικο ντελίνι (δίκροτο), με 84 κανόνια, ξεκομμένο από την υπόλοιπη τουρκική αρμάδα, κατευθύνθηκε και αγκυροβόλησε στον όρμο της Ερεσσού. Ήταν το Μανσουριγιέ (= ο Νικητής), με Κυβερνήτη τον Μπεκτάς Καπτάν (Νικ. Μοσχόπουλου, Ιστορία της Ελλην. Επαναστάσεως, κατά τους Τούρκους ιστοριογράφους, Αθήνα 1960, σελ. 209). Η απόφαση δεν χρειάστηκε πολύ χρόνο. Οι Έλληνες πλοίαρχοι έβαλαν στόχο την καταστροφή του.
Το ντελίνι ή δελίνι ήταν πολεμικό ιστιοφόρο, δίκροτο ή τρίκροτο. Προέρχεται από το γαλλικό (vaisseau) de ligne, δηλαδή πλοίο «της γραμμής». Σήμερα, ακούγοντας «πλοίο της γραμμής», σκεφτόμαστε τα ακτοπλοϊκά, τα οποία εκτελούν τακτική συγκοινωνία, αλλά τον 18ο και τον 19ο αιώνα η λέξη “γραμμή” αναφέρεται στη γραμμή της μάχης και τα «καράβια της λίνιας», τα ντελίνια, ήταν μεγάλα πλοία, που είχαν μέχρι 100 κανόνια και πλήρωμα πολλές εκατοντάδες άνδρες, κοντά χίλιους.
Τη συνέχεια της Ιστορίας την περιγράφει ο Φωτιάδης (Δημήτρη Φωτιάδη “Κανάρης” εκδόσεις Κέδρος 1960) ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
“… Το καράβι του για να γίνει μπουρλότο τ΄ αποφάσισε τότε ο Υδραίος καπετάν Γιάννης Θεοδόσης και πρόσταξαν οι κομαντάτηδες τα καράβια τους να δώσουν αναλογικά το καθένα τα υλικά που χρειάζονταν και να στείλουν και τους μαραγκούς τους να δουλέψουν. “Όλοι τους μόχθησαν με τόση προθυμία που σε λίγες ώρες τόχαν έτοιμο και ήταν πια μεσάνυχτα…”.
Ξεκίνησαν κατά τις δύο από τα μεσάνυχτα συνοδευόμενοι με τις ευχές όλων και δύο βάρκες που το ακολουθούσαν η μια από το καράβι του Τσαμαδού και η άλλη από του Κριεζή και πλέανε κάπως απόμακρα να τους βοηθήσουν στην ανάγκη. Κομαντάτηδες και καπεταναίοι και πληρώματα σκαρφαλωμένοι στα ξάρτια και τις αντένες, περίμεναν ακίνητοι να δούνε τι θα γίνει κι ανάμεσα σε εκείνες τις εκατοντάδες μάτια που τρύπαγαν τα σκοτάδια με αγωνία να κοιτάζουν, ήταν και του Κανάρη (Δ. Φωτιάδης ο.π. σελ. 65)
Στο τιμόνι του Μπουρλότου ο Υδραίος Αντώνης Γκίκας Ζέρβας και προσπαθούσε να πλησιάσει το ντελίνι από την πρύμη. Πώς έγινε και τους παίρνουν είδηση από τη στεριά, όπου είχε προηγουμένως αφημένο εκεί στράτευμα και εφόδια από πριν το ντελίνι και αρχίζουν να τους ρίχνουν…. Οι Τούρκοι από το ντελινι που παίρνουνε χαμπάρι, καλουμάρισαν τα γούμενα (αμόλυσαν δηλαδή καδένα) και το καράβι ξεμάκρυνε, αφήνοντας το μπουρλότο να καίγεται μονάχο του….. Ζητωκραυγές ενθουσιασμού από τους Τούρκους στην ξηρά και στο ντελίνι και απογοήτευση πικρή από τους δικούς μας… Ξημέρωνε.
Καινούργια πάλι σύναξη στην κορβέτα τώρα του Τομπάζη τον «Θεμιστοκλή». Είπανε πολλά και τέλος επήρανε τη σωστή απόφαση. Να φτιάσουν καινούργιο μπουρλότο και να ξαναπροσπαθήσουν.
Και τούτη τη φορά είναι ο καπετάν Χατζητριανταφύλλου από τη Λήμνο που δίνει το καράβι του για να φτιαχτεί μπουρλότο και ξεκινάνε τη δουλειά και μέχρι να νυχτώσει μετά από πολύ σκληρή δουλειά ήταν έτοιμο. Εν τω μεταξύ ο Ναύαρχος των Ψαριανών ο Αποστόλης είχε διαλέξει ποιόν θα έστελνε με το καινούργιο αυτό πυρπολικό και του το προτείνει. Ένα μικρανήψι του τον Παπανικολή και όχι γιατί είχαν συγγένεια αλλά γιατί ήξερε τι θαλασσόλυκος ήταν ! Καθώς νυχτώνει όμως τώρα πια έχει βγάλει καιρό και όπως μας λέει ο Τσαμαδός σελ. 34 ….. “…δεν εστάθει τρόπος μήτε τα καράβια μήτε το μπουρλότο να κάμει το παραμικρόν κίνημα κατά του εχθρού”. Μόνο καράβια μας με μουδαρισμένα τα πανιά, έξω από την Ερεσσό, έφερναν βόλτες να μη τους ξεφύγει το ντελίνι. Μα να φάνηκε να έρχεται από τα Ψαρά και ο Καλαφάτης με το δικό του το μπουρλότο πρόθυμος στο μήνυμα που του είχαν στείλει. (Το είχαμε πει ότι είχε προσφερθεί να δώσει το καράβι του το κάπως αργοκίνητο για να φτιαχτεί μπουρλότο).
Έχει στρώσει και ο καιρός και αποφασίζεται τώρα, μέρα να γίνει η προσπάθεια, μόνο που τα πλοία τους δεν θα μένουν να κοιτάζουν από μακριά, αλλά θα πλησιάσουν το ντελίνι και θα ανοίξουν πόλεμο και τότε μέσα στον καπνό της μπατάγιας θα όρμαγαν τα μπουρλότα μας όπως λέει ο Τσαμαδός “Απομνημονεύματα” σελ. 34 “κατά μίμησιν των Ρώσσων οίτινες επυρπόλησαν τον τουρκικό στόλο στον Τσεσμέ, όν οι Ψαριανοί εγνώριζον“
Έτσι φτάνουμε στην άλλη μέρα 27 του Μάη του 1821 κατά τις 6 το πρωί που πιάνει να φυσάει πουνέντες (δυτικός, ζέφυρος). Κατάλληλος ο καιρός και βγαίνουν τα πλοία μας σε τάξη για να πολεμήσουν Όλα μαζί και ανάμεσα τους και τα δυο μπουρλότα που δεν μπορεί κανείς να τα ξεχωρίσει… Ορτσάροντας τόνα πίσω από το άλλο, ρίχνουν τις μπαταρίες τους μονόπαντα πάνω στο ντελίνι φωνάζοντας δυνατές κραυγές τα τσούρμα. Στο μπρίκι του Ζάκα πέφτει μπόμπα και σκοτώνει τρείς (Νικόδημος “Απομνημονεύματα εκστρατειών και ναυμαχιών” σελ. 13)
Βγαίνουν από “τη λίνια” των πλοίων τα δύο πυρπολικά και πρώτος χυμάει ο Καλαφάτης. Ήταν επτά παρά τέταρτο το πρωί σαν έπεσε στη μέση του ντελινιού. Δυο μπόμπες το βρίσκουν και του βάζουνε φωτιά και μόλις προλαβαίνει το τσούρμο του να γλυτώσει με τη σκαμπαβία καθώς εκείνο γέρνει και βουλιάζει…
Ο Τομπάζης, που κοιτάει με το κανοκιάλι από τη ναυαρχίδα του, λέει τότες μια βαριά κουβέντα. “Αν πετύχει τώρα ο Παπανικολής είμαστε καλά… Αλλιώς χαθήκαμε“. Και ήταν πράγματι αλήθεια εκείνες τις δύσκολες στιγμές, σαν ο Παπανικολής και το τσούρμο του να κράταγαν εκείνη την ώρα την τύχη της Επανάστασης στα χέρια τους… Στο τιμόνι του μπουρλότου ο Γιάννης Θεοφιλόπουλος από τα Λαγκάδια της Γορτυνίας Ανοιχτές οι μπουκαπόρτες στη μάσκα του ντελινιού ! Μανουβράρει με τέχνη και χώνει το τσιμπούκι του μπουρλότου εκεί !
Ο Παπανικολής με τη μίτζα στα χέρια δίνει το πρόσταγμα ! Τους γάντζους ! Τους ρίχνουν, καργάρουν τα σχοινιά τους και σιγουράρουν έτσι το μπουρλότο πάνω στο ντελίνι ! Πηδάνε στη σκαμπαβία και βάζουν στα λούκια τη φωτιά. Τινάζονται οι μίνες του μπαρουτιού και ξεπηδάνε οι φλόγες ! Οι Τούρκοι που για μια στιγμή τα χάσανε, τρέχουν να λασκάρουν τα γούμενα όπως είχαν κάνει και την άλλη φορά για να απομακρυνθούν από το μπουρλότο μα εκείνο είναι καλά κολλημένο επάνω του και ξεσέρνεται μαζί του… Παίρνει φωτιά το πομπρέσο του ντελινιού και παύουν να βροντάνε τα κανόνια του Και συνεχίζει ο Νικόδημος στα “Απομνημονεύματά” του σελ. 15 “….είς τοιούτον θέαμα νέαι φωναίς χαράς σηκώνονται από τα καράβια μας. Όμως οι Τούρκοι καταφέρνουν να σβήσουν τη φωτιά στο πομπρέσο. Ξαναρχίζουν τα κανόνια τους, τα ελληνικά τσούρμα παγώνουν Τα Τούρκικα ασκέρια από την ξηρά ζητωκραυγάζουν… αλλά… εφάνει εις την κόφαν του πρωραίου ιστού , ολίγον πυρ ανάπτον και αμέσως μετά ξεπετιούνται οι φλόγες μέσα από τα σπλάχνα του ντελινιού, από τις ανοιχτές μπουκαπόρτες της πλώρης…”
Και είναι 27 του Μάη του 1821 ημέρα Παρασκευή και… “ώρα 8.30 το πρωί που σωπαίνουν πάλι τα κανόνια και μήτε και η βροχή που άρχισε να πευτει δεν θα μπορούσε να το σώσει …και εκάστη κανονοθυρίς του, παριστά θέαμα καιομένου κλιβάνου!” η θαυμάσια περιγραφή του Νικόδημου στο έργο : «Απομνημονεύματα Εκστρατειών και Ναυμαχιών». Και όπως γράφει και ο Jurien de la Graviere “Οι Έλληνες είχαν βρει το μυστικό του πολέμου“.
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Υ.Γ. Με την ελπίδα ότι, λίγη σκόνη ξεσηκώθηκε, αλλά και με την απόλυτη επίγνωση ότι, ο χρόνος είναι μεγάλος δάσκαλος, αλλά σκοτώνει τους μαθητές του.
Πηγές :
- Τάσου Δ. Καψιδέλη – Η ΛΗΜΝΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΤΟΥ 1821 – Αθήνα 1986 – έκδοση Συλλόγου Προς Διάδοσιν Ωφέλιμων Βιβλίων.
- navalhistory.gr Η Πυρπόληση του τουρκικού δίκροτου στην Ερεσό, 27 …
