09 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2024
Μια από τις ονομασίες, που οι Ενετοί και οι Φράγκοι είχαν δώσει στο νησί της Λήμνου, ήταν το Stalimene ή Stalimeni, πιθανώς εκ παραφθοράς της φράσης “στη Λήμνο” ή “στα Λήμνου” (= κράτα πορεία προς τη Λήμνο). Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι, την ονομασία “Σταλημένη” την έδωσαν οι Φράγκοι, από παραφθορά της φράσης … “στο λιμάνι”.
Η ονομασία Κότζινος ή Κότζινας ή Κόκκινος αναφέρεται για πρώτη φορά, σαν τοποθεσία Ενετικού Εμπορείου (εμπορείο = τόπος για εμπόριο και εμπορικές συναλλαγές, ενίοτε σε λιμάνι), το έτος 1136. Στα μέσα του 14ου αιώνα, αναφέρεται πλέον και το Κάστρο του Κότζινου. Είναι πιθανό να κατασκευάστηκε πιο πριν, τον 13ο αιώνα και συγκεκριμένα την περίοδο 1207 έως 1278, όταν η Λήμνος ήταν ενετικό δουκάτο της οικογενείας Ναβιγκαγιόζο (Navigajoso), υπαγόμενο στον Λατίνο Αυτοκράτορα της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Κότζινος, στα χρόνια της Ενετοκρατίας, αλλά και αργότερα, υπήρξε η πιο σημαντική πόλη και το εμπορικό λιμάνι της Λήμνου (της Stalimene), μετά τη Μύρινα δηλαδή το Παλαιόκαστρο. Βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του νησιού, κοντά στην αρχαία Ηφαιστία, την πρώτη χρονικά πόλη της Λήμνου – κατά τον Όμηρο – που βρισκόταν πέντε χιλιόμετρα προς τα Β.Α., στην είσοδο του κόλπου.
Το 1470 ο Τούρκος ναύαρχος Μαχμούτ Πασάς επιτέθηκε στον Κότζινο και τότε καταστράφηκε η εκτός των τειχών πόλη, όμως απέτυχε να καταλάβει τα κάστρα του νησιού (Κότζινο και Παλαιόκαστρο/Μύρινα). Στη συνέχεια, αποχώρησε από τη Λήμνο.
Το 1478 ο Κότζινος έγινε στόχος μιας ακόμα ανεπιτυχούς πολιορκίας των Οθωμανών, υπό τον Σουλεϊμάν Πασά. Το κάστρο υπερασπίστηκε με επιτυχία ο Antonio Loredano, ενώ σε αυτή τη μάχη δημιουργήθηκε ο θρύλος της Μαρούλας.
*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-
«Θρυλλείται ότι έφεραν μπροστά στον Λορεδάνο μια κόρη Λημνία, που είχε το σώμα πυγμάχου. Φαινόταν καθαρά αυτό που έλεγαν γι’ αυτήν, δηλαδή ότι, έργο της ήταν η άμυνα της πόλης. Όσοι την είδαν να φθάνει στη μέση, λένε ότι άκουσαν από τον Έπαρχο του νησιού, ότι, μπροστά στο λιμάνι του Κότσινου, μόλις σκοτώθηκε ο πατέρας της, που πέθανε υπέροχα μαχόμενος, ξαφνικά μια αγριεμένη κόρη, που την έλεγαν Μαρούλα έτρεξε και αφού άρπαξε από το νεκρό το σπαθί και την ασπίδα, στην αρχή απέκρουσε τη βαρβαρική ορμή, που έμπαινε μέσα από την πόρτα και ύστερα, βοηθούμενη από τη συμμετοχή των δικών της, κάνοντας μια πραγματική σφαγή, απώθησε τους εχθρούς μέχρι τα πλοία …”.
Ήταν στα 1718, όταν εκδόθηκε στη Βενετία το σύγγραμμα του Marco Antonio Sabellio, “Historia rerum Venetarum” (Η Ιστορία των Βενετών), που περιλαμβανόταν στον πρώτο τόμο της συλλογής των έργων του, “Degli istorici delle cose Veneziane”. Στις σελίδες 789 κ.ε. του έργου αυτού, στο πρώτο βιβλίο του συγγράμματος του Sabellio, γίνεται η παραπάνω αναφορά στο ιστορικό επεισόδιο, που έλαβε χώρα μπροστά στο Κάστρο του Κότζινου στη Λήμνο, κατά την πολιορκία του νησιού από τους Οθωμανούς, στα 1478, που κατέκλυσαν τα παράλια του νησιού με τα πολεμικά πλοία τους και τις ορδές των βαρβάρων κατακτητών.
Το ιστορικό αυτό συμβάν καταγράφουν με περίπου τις ίδιες περιγραφές και άλλοι ιστορικοί του 18ου αιώνα, όπως ο Coelius (Ludovico Coelio Rhodigino), ο Fulgosi (Baptista Fulgosi), ο Vianoli (Alessandro Maria Vianoli), o Contarini (Giovanni Battista Contarini), όλοι σχεδόν Βενετσιάνοι, με προεξάρχοντα όλων τον Marco Antonio Sabellio, ο οποίος θεωρείται και η πηγή των υπολοίπων. Οι πληροφορίες, τις οποίες μας δίνουν όλοι αυτοί οι ιστορικοί είναι αναμφίβολα κοινές, χωρίς ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους.
*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*
«Θα χανότανε ολότελα το φιλότιμο των απελπισμένων κατοίκων του Κότσινου, μαζί με το κατεστραμμένο από την ορμή των βαρβάρων τείχος, αν δεν προέβαλε το ατρόμητο στήθος της η ηρωίδα Μαρούλα, με την αντρική δύναμη και το ψυχικό της σθένος, μπροστά στα έτοιμα να πέσουν τείχη και στην ήδη εξαντλημένη αντίσταση των συμπατριωτών της. Και πράγματι μόλις χύθηκε το πατρικό αίμα, άναψε από εκδίκηση και ρίχτηκε στη δίκαιη σφαγή των φονέων του πατέρα της. Θυσίασε με την πολεμική ορμή της στα πατρικά χέρια άφθονα, ώστε να δείξει καθαρά στους βαρβάρους που έφευγαν ότι, όχι μόνο στη Βαιτυλούα (βλ. Παλαιά Διαθήκη, Ίουδήθ, 8, 1 και εξής), αλλά και στον Κότσινο, βρέθηκε μια γυναίκα, που δημιούργησε τόσο μεγάλη σύγχυση στο στρατόπεδο του Οθωμανού Ναβουχοδονόσωρ …».
Το παραπάνω απόσπασμα είναι μια μικρή περίληψη του ίδιου ιστορικού γεγονότος, που κατέγραψε ο Ιταλός ιησουίτης Guglielmo Dondini, σαν εισαγωγή σε μια σπουδαία λατινική ωδή, την οποία. πρώτος αυτός, με επική ποιητική έξαρση, αφιέρωσε στην τόλμη, το ήθος και τη φιλοπατρία της Λημνιάς Μαρούλας. Ο Dondini γεννήθηκε στη Μπολόνια, το έτος 1606 και πέθανε στη Ρώμη, στις 27 Ιανουαρίου του 1678. Τα έργα του, τόσο τα ποιητικά, όσο και τα πεζά, έχουν όλα εκδοθεί σε δεκατρείς τόμους και τυπώθηκαν κατ’ επανάληψη, ιδίως μερικά ποιητικά.
(φωτ. Κωνσταντίνος Αναγνωστόπουλος – Απρίλιος 2023)
Το ποίημα, που είναι αφιερωμένο στη Μαρούλα της Λήμνου, βρίσκεται στο δέκατο βιβλίο της σειράς του έργου του, υπό τον τίτλο “Selecta Heroum Spectacula…”. Γνώρισε μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Από το 1669, όταν και πρωτοεκδόθηκε, μέχρι το 1711, έγιναν δώδεκα εκδόσεις σε διαφορετικές πόλεις της Ευρώπης.
“… Τυχαία ματωμένον από μοιραία πληγή τον Πατέρα να ψυχορραγεί και επί πλέον στο κατώφλι του θανάτου η Κόρη Μαρούλα βλέπει, τη γέρικη δρυ, τον Θράκα λαμπρόν εχθρό προσπαθώντας ν’ απωθήσει απ’ τα τείχη. Το αίμα αναγνώρισε του πατέρα και ολόκληρη από οργή βρυχήθηκε η Κόρη και κατάπνιξε στα δάκρυα το θυμό της αναστατωμένη την ψυχή έχει, αναλογίζεται τον Πατέρα και την αιχμάλωτη Πατρίδα και κείνο που μόνο απ’ όλα της απομένει, την παρθενιά και που μοιραία ίσως θα χάσει βιασμένη από θρακικό Τύραννο, αρπάζει χωρίς σκέψη τα όπλα και ζώνεται το πατρικό σπαθί και την ασπίδα η Κόρη, έρχεται στο μυαλό της ότι είναι ωραίο με τα όπλα να πεθάνει ή νικημένο ν’ απωθήσει απ’ τα τείχη τον εχθρό. Αυτήν την ελπίδα έχει στην ψυχή της, την παροξύνει ο πόνος κι η οργή, η αγάπη στον πατέρα και διαρκώς τριγυρίζει στο μυαλό της η Τελέσιλλα, που κάποτε προστάτεψε τις Αργείες Μυκήνες και της πυρώνει την ψυχή, την κατακαίει η δόξα απ’ το κατόρθωμα, παράδειγμα για μίμηση, και ρίχνεται με μανία εναντίον του εχθρού. Και πρώτα εμψυχώνοντας τις κατάπληκτες μητέρες για αγώνα φωνάζει :
«Βλέπετε πλέον ποιά είναι η τύχη της πατρίδας, έπεσαν όλοι ή το ‘βαλαν στα πόδια οι άντρες μας, τώρα η πατρίδα δεν απαιτεί δάκρυα, αλλά όπλα – κάτι μεγάλο το μυαλό γεννάει μέσα της – αν σταθερά επιθυμείτε τον τολμηρό ν’ ακολουθήσετε στην υπέρτατη πράξη, προστατεύσατε μαζί μου, ό,τι έμεινε απ’ την πατρίδα ή τουλάχιστο να πεθάνουμε πολεμώντας, καμμιά σωτηρία για μας παρά μόνο ό,τι τα χέρια μας ετοιμάσει….”.
(μεταφρασμένο απόσπασμα της λατινικής ωδής του Guglielmo Dondini, αφιερωμένο στην κόρη της Λήμνου Μαρούλα – στίχoι 43 έως και 67)
Και οι λογοτέχνες μας εμπνεύστηκαν από το κατόρθωμα της Μαρούλας.
Ο Αριστοτέλης Προβελέγγιος (1850 – 1936) έγραψε τραγωδία σε τρεις
πράξεις με τίτλο “Η κόρη της Λήμνου“, πού βραβεύτηκε στο Λασσάνειο
διαγωνισμό του 1891 και δημοσιεύτηκε από τον Κ. Βαλέτα (ένα ανέκδοτο θεατρικό έργο του Αριστομένη Προβελέγγιου, έκδ. Πηγής, Αθήνα 1979).
Ο Παλαμάς έγραψε ένα ωραίο ποίημα σε δημοτικό 15σύλλαβο, στα 1885, με τίτλο “Ή κόρη της Λήμνου 1475” (Τραγούδια της πατρίδος μου, ‘Αθήναι 1885), από όπου και οι παρακάτω στίχοι :
… «Ξέρεις πως μόλις άψυχο της φέραν το κορμί του, επήρε την ασπίδα του κι εζώσθη το σπαθί του …».
Στα 1948, ο Νίκος Πρωτόπαπας, με το δράμα σε πέντε πράξεις “Μαρούλα της Λήμνου“, βραβεύτηκε στον Καλοκαιρίνειο διαγωνισμό (βλ. Τάσος Δ. Καψιδέλης, Ή Λήμνος επί Φραγκοκρατίας Τουρκοκρατίας καί ή θρυλική Μαρούλα, ‘Αθήναι 1971, σ. 122).
Η αείμνηστη Λημνιά ποιήτρια – πεζογράφος και θεατρική συγγραφέας, Μαρία Λαμπαδαρίδου – Πόθου (15.10.1933 – 17.06.2023), κυκλοφόρησε, στα 1986, τη μυθιστορηματική βιογραφία “Η Μαρούλα της Λήμνου“.
Εξελίσσεται στο νησί της Λήμνου, στα χρόνια της Ενετοκρατίας και γράφει για μια κοπέλα, την οποία ποιητές και ιστορικοί την παρομοίασαν με την Ζαν ντ’ Αρκ, δηλαδή την Ελληνίδα Ιωάννα της Λωρραίνης. Όπως καταγράφεται και στο εξώφυλλο του βιβλίου, για το έργο της αυτό η Μαρία Λαμπαδαρίδου – Πόθου τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών.
Κρατώ για το τέλος τα λόγια του Marco Antonio Sabellio :
“Αν είναι επιτρεπτό να κρίνει κανείς και τους άλλους κατοίκους από τον χαρακτήρα αυτής μόνης, τότε θα τολμούσα να διαβεβαιώσω ότι, οι γυναίκες της Λήμνου σήμερα δεν είναι κατώτερες από την ηρωική εκείνη …
… Είναι αληθινό εκείνο που συνηθίζεται να λέγεται από το λαό : οι τύχες ενός τόπου πολύ συχνά αλλάζουν, πολύ σπάνια όμως ο χαρακτήρας των κατοίκων“.
ΠΗΓΕΣ :
- ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΝ ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ (ΤΟΜΟΣ ΚΔ’ ΑΡ. 3 ΙΟΥΛΙΟΣ – ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 1982 – Κωνσταντίνου Νίκα – Ή λατινική ώδή του Dondini στην κόρη τής Λήμνου Μαρούλα σελ. 321 – 343).
- Θεόδωρου Γρ. Μπελίτσου ΛΗΜΝΙΑΚΑ 2012 – Αφιέρωμα στα 100 χρόνια από την απελευθέρωση της Λήμνου – Νέα Σμύρνη 2012.
- Κάστρο Κότζινου – Ελληνικά Κάστρα
