ΔΕΥΤΕΡΑ 02 ΜΑΡΤΙΟΥ 2026
Ο όρος «Ελγινισμός» δεν περιγράφει απλώς μια συγκεκριμένη κλοπή, αλλά αναφέρεται σε μια συστηματική αφαίρεση πολιτιστικών αγαθών και ιστορικών αντικειμένων από χώρες οι οποίες βρίσκονται υπό κατοχή ή σε αδυναμία, είτε για προσωπικό (του συλλέκτη) όφελος, είτε για τον (εν + πλουτισμό =) εμπλουτισμό (!!!) ιστορικών συλλογών ισχυρότερων κρατών.
Ο ιστορικός σχολιαστής θα εστίαζε στο ότι, ο δράστης εκμεταλλεύεται μια ασύμμετρη σχέση ισχύος για να «διασώσει» δήθεν την τέχνη ή το ιστορικό αντικείμενο, ενώ στην πραγματικότητα τα αποκόπτει από το φυσικό και ιστορικό τους πλαίσιο. Ακόμη και αν υπάρχει κάποιο πρόσχημα, περί δήθεν νομιμότητας (όπως ένα τούρκικο φιρμάνι, το οποίο επικαλείται ο γνωστός σε εμάς Λόρδος Έλγιν, ονοματοδότης του όρου – Τόμας Μπρους, 7ος Κόμης του Έλγιν), μια τέτοια πράξη παραμένει πάντα ανήθικη και αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, «πολιτιστική γενοκτονία».
Τέτοιες πράξεις, όπως για παράδειγμα του Λόρδου Έλγιν, στο χρονικό διάστημα των ετών 1801 – 1804 (αποσυναρμολόγηση – φυγάδευση – πώληση των Μαρμάρων του Παρθενώνα), δημιούργησαν και εγκαθίδρυσαν ένα επικίνδυνο ιστορικό προηγούμενο.
Αφορμή για το κείμενο αυτό υπήρξε μια ανάρτηση της κυρίας Ελένης Τσιγιάννη, συντάκτριας και ραδιοφωνικής παραγωγού του ΜΕΑΣ – ΡΑΔΙΟ ΛΗΜΝΟΣ (του Μορφωτικού Εκπολιτιστικού Αθλητικού Συλλόγου ΛΗΜΝΟΣ) και Γενικής Γραμματέως της Ομοσπονδίας Ερασιτεχνικού Θεάτρου Αιγαίου (ΟΕΘΑ). Η ανάρτηση αφορούσε ένα άρθρο της κυρίας Μαρίας Κατσάνου, επίσης συντάκτριας και ραδιοφωνικής παραγωγού του ίδιου πιο πάνω μέσου, το οποίο δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική σελίδα του ΜΕΑΣ – ΡΑΔΙΟ ΛΗΜΝΟΣ στις 29 Μαϊου 2024, υπό τον τίτλο :
“ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΕΙ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΕ ΚΟΥΙΖ … ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΑΡΧΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΟΤΣΟΔΡΟΜΟΥ – ΟΔΟΣ Ν. ΓΑΡΟΦΑΛΛΙΔΟΥ ;;; “
Από το περιεχόμενο του άρθρου αυτού, πληροφορείται ο αναγνώστης ότι, … (ακολουθεί ακριβής μεταφορά του κειμένου του άρθρου. Η έντονη γραφή τέθηκε από τον γράφοντα) …
“Η απάντηση άγνωστη σε πάρα πολλούς όμως ναι …υπήρξε και άλλη παλιότερη ονομασία πριν τον πόλεμο, η οδός Φιλενζόν !!!
Την πληροφορία μας έδωσε κατά την διάρκεια της συζήτησης στη Λέσχη Φιλαναγνωσίας η κ. Καίτη Σαπέρα και το επιβεβαίωσε και η κ. Φωτεινή Ετκμετζόγλου συμβολαιογράφος η οποία το είχε δει να αναγράφεται σε συμβόλαια.
Η ονομασία παραπέμπει σε Άγγλο γιατρό που πρόσφερε τις υπηρεσίες του στο νησί μας κατά την εκστρατεία της μάχης της Καλλίπολης (ΑΝΖΑΚ) …“
Να σημειώσω ότι, έγγραφη – πλήρη απόδειξη της σχεδόν άγνωστης αυτής ιστορικής λεπτομέρειας της πόλης της Μύρινας εισέφερε η κα Δέσποινα Παπαδοπούλου, φιλόλογος – πρώην Διευθύντρια στο Γυμνάσιο Λιβαδοχωρίου και δραστήριο μέλος της Λημνιακής Λέσχης Φιλαναγνωσίας, η οποία …
(ακολουθεί και πάλι ακριβής μεταφορά του κειμένου του άρθρου. Η έντονη γραφή τέθηκε από τον γράφοντα)
“Έκανε μια αναζήτηση σε οικογενειακά συμβόλαια η κ. Δέσποινα Παπαδοπούλου και βρήκε θησαυρό !! Φιλενζόν !!! Έτσι λοιπόν γράφεται η οδός όπου ήταν το πατρικό της σε συμβόλαια και αναφορές μέχρι το 1939 !!”
______________________________________________________________
Με τις παραπάνω γραμμές ολοκληρώθηκε το άρθρο εκείνο της κυρίας Μαρίας Κατσάνου.
ΟΜΩΣ, το τέλος του άρθρου αυτού υπήρξε η αφετηρία των δικών μου “δαιμόνων”. Ποιός να ήταν άραγε αυτός ο “Φίλενζον” ή “Φιλενζόν”, για τον οποίο και εγώ δεν είχε τύχει να ακούσω ή να διαβάσω κάτι μέχρι σήμερα ; Τί σπουδαίο να είχε πράξει κατά την παραμονή του στο νησί της Λήμνου ο άνθρωπος αυτός, για να ληφθεί η απόφαση να ονοματοδοτηθεί μια οδική αρτηρία και μάλιστα κεντρικότατη στην πρωτεύουσα του νησιού εκ του επωνύμου του ;
Δεν διεκδικώ περγαμηνές γνώσεως της Αποστολικής Γραμματείας ή για να το θέσω αλλιώς, δεν επικαλούμαι δι΄ εαυτόν καμία ιδιαίτερη μελέτη της χριστιανικής φιλολογίας των πατέρων της Εκκλησίας. Στις απαρχές του προβληματισμού μου ενθυμήθηκα την πασίγνωστη ρήση του Απόστολου Ματθαίου (Ματθ. 7,8 πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει καὶ ὁ ζητῶν εὑρίσκει καὶ τῷ κρούοντι ἀνοιγήσεται).
Ο ζητών ευρίσκει λοιπόν. Και έτσι ξεκίνησα, για άλλο ένα ακόμη θέμα, τη “βουτιά” στον βαθύ και απύθμενο (ενίοτε και σκοτεινό) κόσμο του world wide web – διαδικτύου, ή αλλιώς στον κόσμο του www. Θησαυρό “αλίευσε” η κα Δέσποινα Παπαδοπούλου, ψάχνοντας στο αρχείο εγγράφων της οικογένειάς της, κατά τα προαναφερθέντα. Θησαυρό “αλίευσε” και ο γράφων στο Search Query, δηλαδή στα ερωτήματα, τα οποία έθεσα στη μηχανή αναζήτησης.
Άντε ιστορία, ξεκίνα … (για τους γνωρίζοντες το δάνειον της εκφράσεως)
Ο Sir Robert Gordon-Finlayson (1881–1956), γνωστός με το προσωνύμιο “Copper”, ήταν μια εξαιρετικά επιφανής προσωπικότητα του Βρετανικού Στρατού, με ειδίκευση στο πυροβολικό. Διετέλεσε Colonel Commandant του Royal Artillery (Βασιλικό Πυροβολικό) από το 1936 έως το 1946 και του Royal Horse Artillery από το 1937 έως το 1947.
Φέροντας τον βαθμό του Ταξίαρχου διετέλεσε τελευταίος διοικητής των συμμαχικών δυνάμεων στο νησί της Λήμνου, οι οποίες είχαν παραμείνει μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις είχαν μετατρέψει το Μούδρο σε ένα από τα μεγαλύτερα στρατηγικά λιμάνια της Μεσογείου κατά την Εκστρατεία της Καλλίπολης, από τις 17 Φεβρουαρίου 1915 έως τις 9 Ιανουαρίου 1916. Η παρουσία της βρετανικής διοίκησης στη Λήμνο τερματίστηκε επίσημα το 1921, στο πλαίσιο σταδιακής εκκένωσης των συμμαχικών βάσεων, μετά την υπογραφή της Ανακωχής του Μούδρου (1918) και την εξέλιξη των γεγονότων στη Μικρά Ασία. Ως η καταληκτική ημερομηνία της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης στη Λήμνο θεωρείται η 11η Μαΐου 1921.
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
Ο γιατρός Μάκης Διακουμής στο άρθρο του, το οποίο δημοσιεύτηκε στο 6ο φύλλο της περιοδικής έκδοσης του Μ.Ε.Α.Σ. “Νέοι Καμινίων Λήμνου – Αργύριος Μοσχίδης”, υπό τον τίτλο : «Πρόγραμμα τελετής αποχώρησης Αγγλικής διοίκησης από τη Λήμνο και ένα άγνωστο κλεμμένο ισπανικό πυροβόλο του 1555 από το Κάστρο», παραθέτει δυο σπάνια τεκμήρια που αποκαλύπτουν ότι, φεύγοντας το 1921 ο Άγγλος διοικητής Φινλεζόν πήρε μαζί του κι ένα παλιό πυροβόλο.
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
Η συνέχεια της αναζήτησης ανέδειξε ότι, αυτό το περιστατικό με το κανόνι αποτελεί μία από τις πιο ιδιαίτερες ιστορίες της περιόδου εκείνης και δεν αφορά ένα σύγχρονο πυροβόλο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά σχετίζεται με ένα παλαιό ορειχάλκινο κανόνι της Οθωμανικής περιόδου. Σύμφωνα με ιστορικές ενδείξεις, καθώς και με περιγραφές, που διάσπαρτες διασώζονται, το κανόνι χρονολογούνταν από τον 18ο ή τις αρχές του 19ου αιώνα. Πρόκειται για την εποχή που η Λήμνος ήταν ένα από τα πιο σημαντικά οχυρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο Αιγαίο, με το οποίο προστατεύονταν η είσοδος των Δαρδανελίων.
Ο Φινλεζόν, ως έμπειρος αξιωματικός του Πυροβολικού, δεν ενδιαφερόταν για τη στρατιωτική του αξία (η οποία ήταν μηδαμινή το 1921), αλλά για την ιστορική και αισθητική του αξία. Τα κανόνια αυτής της περιόδου ήταν κατασκευασμένα από ορείχαλκο (μπρούτζο), υλικό που τα έκανε ιδιαίτερα εντυπωσιακά και ανθεκτικά στο χρόνο. Έφεραν συχνά πάνω τους την τούγρα (την καλλιγραφική υπογραφή) του εκάστοτε Σουλτάνου, καθώς και περίτεχνες ανάγλυφες διακοσμήσεις. Βρισκόταν πιθανότατα στο Κάστρο της Μύρινας ή σε κάποιο από τα παράκτια πυροβολεία του Μούδρου.
Η πρόθεση αυτή του αποχωρούντος Βρετανού αξιωματικού προκάλεσε την αντίδραση της ελληνικής διοίκησης και των κατοίκων, καθώς το κανόνι θεωρούνταν πλέον μέρος της ιστορικής κληρονομιάς του νησιού. Υπήρξε μια σύντομη διπλωματική και διοικητική διαμάχη για το αν το κανόνι αποτελούσε «βρετανική ιδιοκτησία» ή «λάφυρο πολέμου», το οποίο έπρεπε να παραμείνει στη Λήμνο.
Για τον Φινλεζόν το κανόνι αυτό αποτελούσε ένα “War Trophy” (πολεμικό τρόπαιο). Το ιστορικό και πολιτιστικό παράδοξο είναι ότι, ενώ το κανόνι ήταν Οθωμανικό, ο Φινλεζόν το αφαίρεσε από ελληνικό έδαφος, αφού το νησί της Λήμνου είχε απελευθερωθεί ήδη από το 1912. Την 14η Οκτωβρίου 1912, ημέρα Κυριακή, είχε πραγματοποιηθεί η Συνέλευση του νησιού, κατά την οποία 190 αντιπρόσωποι από όλα τα χωριά, υπέγραψαν την Ένωση της Λήμνου με την Ελλάδα. γεγονός το οποίο εξηγεί γιατί οι ελληνικές αρχές θεώρησαν την πρόθεση του Φινλεζόν ως αυθαιρεσία και ουσιαστικά ως μια πράξη παράνομης αφαίρεσης πολιτιστικού αγαθού.
Στην Ελλάδα η ονοματοδοσία των δρόμων αποτελεί έναν τρόπο απόδοσης τιμής σε πρόσωπα και γεγονότα, τα οποία καθόρισαν την ιστορία και τον πολιτισμό της χώρας. Η απόφαση λαμβάνεται από το Δημοτικό Συμβούλιο κάθε περιοχής και η επιλογή των ονομάτων ακολουθεί συγκεκριμένες κατηγορίες. Μεταξύ αυτών των κατηγοριών περιλαμβάνονται και άτομα, τα οποία πρόσφεραν σημαντικό έργο ή δωρεές στη συγκεκριμένη τοπική κοινωνία.
Είμαι έμπλεος απορίας ! Ποιός αλήθεια εισηγήθηκε να τιμηθεί ο Φινλεζόν, ονομάζοντας από αυτόν έναν κεντρικότατο δρόμο της πόλης της Μύρινας ;
Τα μέχρι τώρα ερωτήματα από την έρευνα είναι αρκετά.
– Ισπανικό του 1555 το κανόνι ή Οθωμανικό του 18ου – 19ου αιώνα ;
– Από το Κάστρο της Μύρινας ή από οχύρωση του Μούδρου το αφαίρεσε ο Sir Robert Gordon-Finlayson ;
– Ποιός εμπνεύστηκε την ονοματοδοσία του κεντρικού δρόμου της Μύρινας από το επίθετο του … “νεότερου Έλγιν” ;
Οι απορίες αρκετές. Ο “Ελγινισμός” όμως παραμένει αδιαμφισβήτητος.
(To be continued)
ΠΗΓΕΣ :
- Μ.Ε.Α.Σ – Ράδιο Λήμνος Άρθρα (29 Μαΐου 2024) ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΕΙ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΕ ΚΟΥΙΖ… ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΑΡΧΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΟΤΣΟΔΡΟΜΟΥ – ΟΔΟΣ Ν. ΓΑΡΟΦΑΛΛΙΔΟΥ;;;
- Θοδωρής Μπελίτσος – Σύμμεικτα ΙΙ Βιβλιοκρισίες – Παρουσιάσεις – Αφιερώματα / Ν. Σμύρνη, Γενάρης 2025 Ηλεκτρονική έκδοση (e-book) “The strange quark: Καταφύγιο λόγου”.
- Jim Claven – 3 March 2016 – “The lost photographs of Lemnos” – NEOS KOSMOS – The Hellenic Perspective since 1957 / Ελληνική δισεβδομαδιαία εφημερίδα που εκδίδεται στη Μελβούρνη της Αυστραλίας.
- “Ο Κήρυκας των Καμινίων της Λήμνου” – Περιοδική έκδοση του Μ.Ε.Α.Σ. “Νέοι Καμινίων Λήμνου – Αργύριος Μοσχίδης” / Φύλλο 6 – Φθινόπωρο 2024.
