12 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2024
“Σαν πλοία που βυθίστηκαν στη θάλασσα, ενώ ο ουρανός ήταν εντελώς γαλήνιος” (Τόμας Μουρ – Ιρλανδός ποιητής 1779-1852)
09 Σεπτεμβρίου 1939, ημέρα Σάββατο. Η μικρή και πάντα γραφική πολιτεία του Κάστρου, η Μύρινα της Λήμνου, πρόκειται να ζήσει τις τραγικότερες, μέχρι τότε, στιγμές της ιστορικής διαδρομής της. Είναι μια “μαύρη” σελίδα στην ιστορία ολάκερης της πατρίδας μας.
Λίγες ημέρες πριν, τα ξημερώματα της 1ης Σεπτεμβρίου 1939, τα χιτλερικά στρατεύματα είχαν εξαπολύσει τον “κεραυνοβόλο πόλεμο” (Blitzkrieg) κατά της όμορης, μα και άμοιρης συνάμα, Πολωνίας. Η πολεμική αυτή ενέργεια σηματοδοτεί την έναρξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη. Πυκνά “μαύρα σύννεφα” άρχισαν να καλύπτουν την ευρωπαϊκή ήπειρο και να προμηνύουν τα δεινά που επέρχονταν και για την Ελλάδα.
Πυκνά μαύρα σύννεφα όμως, έμελλε εκείνη την ημέρα ή για την ακρίβεια, εκείνη τη νύχτα της 9ης Σεπτεμβρίου 1939, προς το ξημέρωμα της επομένης, να καλύψουν όχι μόνο τον ουρανό του Κάστρου, αλλά χειρότερο απ’ όλα, να σκεπάσουν, για πάντα, με ένα μαύρο πέπλο, τις ζωές των ανθρώπων, τις τύχες οικογενειών και την καθημερινότητα ενός τόπου, κατά τρόπο φρικτό και έκτοτε για πάντα εντυπωμένο στη μνήμη ενός ολόκληρου νησιού.
Ο ανυποψίαστος περιηγητής της Μύρινας, στο διάβα του από την κεντρική οδό, πλακόστρωτη και για χρήση μόνο από πεζούς, κατά το μεγαλύτερο τμήμα της, η οποία διατρέχει την αγορά και φέρει το όνομα του Παναγιώτη Κυδά (1888 – 1945), Λημνιού εμπόρου – ευεργέτη του νησιού, ο οποίος διέπρεψε στην Αίγυπτο, θα βρεθεί μπροστά στο μικρό εκκλησάκι της Γέννησης της Θεοτόκου.
Το Κάστρο, όπως αποκαλούσαν τη Μύρινα, είχε δυο τζαμιά κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Το ένα από αυτά υπήρχε στη θέση, όπου τώρα στέκει το μικρό αυτό εκκλησάκι. Μετά την απελευθέρωση της Λήμνου από τους Τούρκους, το τουρκικό τέμενος της Αγοράς περιήλθε στο Ελληνικό Δημόσιο και δόθηκε για εκμετάλλευση στην Εθνική Τράπεζα.
Στα 1927 μισθώθηκε από ιδιώτες και μετά από εργασίες ανακαίνισης και βελτιώσεις, το τέμενος μετατράπηκε σε κέντρο αναψυχής, με σκοπό στο χώρο αυτό να στεγαστεί Λέσχη, η οποία άνοιξε τις πόρτες της για το κοινό του νησιού, υπό την ονομασία “Νέον Κέντρον“, τα Χριστούγεννα του 1927.
Η εφημερίδα “Λήμνος” στο φύλλο της 01-01-1928 έγραψε σχετικά : “… Ενοικειάσθη το τζαμί της Αγοράς και μετεσκευάσθη εις ένα πρώτης τάξεως Κέντρον, με πολυτελή επίπλωσιν και ηλεκτρικό φως, με αίθουσαν σφαιριστηρίου, με ιδιαίτερα δωμάτια, με πρόθυμον υπηρεσίαν και με πρώτης τάξεως υλικά, μεζέδες κ.λ.π.. Έτσι για το Κάστρο το κέντρο τούτο είναι πρώτης τάξεως μποναμάς για τον καινούργιο χρόνο. Δεν έχουμε παρά αν υποδείξουμε εις τους ρέκτας επιχειρηματίας να εγκαταστήσουν και κινηματογράφον, ο οποίος να προαγάγη και την επιχείρησίν των, αλλά και θα ποικίλλει ολίγον και τη ζωή μας και να τους ευχηθούμε καλές δουλειές“. (Πηγή : Αριστείδη Ι. Τσοτρούδη – Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΜΦΟΡΑ ΤΗΣ ΛΗΜΝΟΥ, σελ. 26 – ΛΗΜΝΟΣ 2008).
Στα τέλη του έτους 1931, σύμφωνα πάντα με τις σχετικές δημοσιεύσεις της τοπικής εφημερίδας του νησιού “ΛΗΜΝΟΣ“, που ήταν η πρώτη εφημερίδα, η οποία, από το 1915, κυκλοφορούσε στο νησί, στην αίθουσα της Λέσχης, δηλαδή στο πρώην τουρκικό τέμενος, … “Εταιρεία μη φειδομένη θυσιών και παρ’ όλον ότι η επιχείρησις του κινηματογράφου κατά το παρελθόν δεν απέφυγε και ζημίας, συνεβλήθη με τον σοβαρότατον οίκον της Θεσσαλονίκης, δια την προβολήν έργων εκλεκτών, τελευταίας παραγωγής, εις τα οποία θα παίζουν οι άσσοι του Κινηματοθεάτρου …” (Πηγή : ο.π., σελ. 26).
Εφημερίδες Λήμνου https://el.wikipedia.org › wiki › Εφημερίδες_Λήμνου
Έτσι, στη μικρή και γραφική πόλη του Κάστρου ξεκίνησε η προβολή ταινιών του βωβού κινηματογράφου, με άψογα μηχανήματα, ωραίας ταινίας και ……… μικρή προσέλευση κοινού. Στα 1935 ήταν η σειρά της Ηλεκτρικής Εταιρείας, η οποία … “αποβλέπουσα εις το να εξυπηρετήσει το Κοινόν και να παράσχη εις αυτό μικράν ψυχαγωγίαν …” διασκεύασε κατάλληλα το χώρο και εγκατέστησε εκ νέου κινηματογράφο. Ξεκίνησε τη λειτουργία του στις 17 Νοεμβρίου 1935. Όμως, ούτε αυτή η προσπάθεια κατάφερε να δώσει ζωή στο επιχειρηματικό εγχείρημα … “κινηματογράφος στη Λήμνο” και έτσι σύντομα έκλεισε.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφερθεί ότι, παρά την ανεπιτυχή και από πολλούς προσπάθεια, με σκοπό τη λειτουργία κινηματογράφου στο χώρο του πρώην τουρκικού τεμένους, το οποίο, όπως προαναφέρθηκε, είχε μετατραπεί, ήδη από το έτος 1928, σε Λέσχη, εντούτοις στο χώρο αυτό, εν τω μεταξύ και στην περίοδο των ετών 1928 – 1930, είχαν λάβει χώρα παραστάσεις από τον γιο του Παναγή Κουταλιανού, που ακολούθησε τα χνάρια του πασίγνωστου “μασίστα” πατέρα του, καθώς και χοροεσπερίδες, με ορχήστρα, από πολλούς και διάφορους Συλλόγους του νησιού (Εκπαιδευτικών, Πολυτέκνων κ.α.).
Η αποφράδα ημέρα του Σαββάτου, 09-09-1939, ήταν για το νησί της Λήμνου μια ημέρα έντονης κινητικότητας, αφού, κατά το σύνηθες, λόγω λήξεως της θερινής περιόδου των διακοπών των μελών της Αιγυπτιακής παροικίας, όλοι ετοιμάζονταν για να αναχωρήσουν την επομένη ημέρα, ατμοπλοϊκώς, για την Αλεξάνδρεια, με ενδιάμεσο σταθμό το λιμάνι του Πειραιά. Κακή μοίρα έφερε έτσι, ώστε εκείνο το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου 1939, να γίνουν τα εγκαίνια της χειμερινής περιόδου του νέου κινηματογράφου, με την προβολή, για πρώτη φορά στο νησί της Λήμνου, ταινίας ομιλούντος κινηματογράφου. Είχε τον τίτλο “AVE MARIA” και μουσική επένδυση από το γνωστό έργο του Giuseppe Verdi. Οι αφίσες είχαν γεμίσει τους τοίχους της μικρής πόλης, με τα μεγάλα γράμματά τους, σαν άλλες Σειρήνες μιας φρικτής μοίρας : … “Σπεύσατε να απολαύσετε τον ομιλούντα κινηματογράφο“.
Στην αίθουσα της Λέσχης, με το νέο επιχειρηματικό εγχείρημα του, ο Ρήγας Λεμονόπουλος, πράκτορας εφημερίδων στη Μυτιλήνη και ο χειριστής της κινηματογραφικής μηχανής Ονίκ, που είχαν έρθει στη Λήμνο μόλις την 6η Σεπτεμβρίου 1939, με σκοπό να δώσουν κινηματογραφικές παραστάσεις ομιλούντος κινηματογράφου, με παλαιό μηχάνημα, το οποίο είχε προμηθευτεί ο επιχειρηματίας από την Αθήνα, συγκέντρωσαν έναν αριθμό φιλοθεάμονος κοινού, που υπερέβαινε κατά πολύ τις προδιαγραφές του χώρου της Λέσχης, αφού η αίθουσα γέμισε ασφυκτικά και υπήρχαν και όρθιοι μέχρι και κάτω από την οθόνη προβολής.
Αυτό όμως δεν ήταν το μόνο και το σημαντικότερο πρόβλημα, που τελικά οδήγησε, ώστε ο χώρος αυτός να καταλήξει, λίγη ώρα μετά την έναρξη της προβολής, σε τόπο φρίκης και τραγωδίας. Με βασικό υπεύθυνο τον διοικητή της Υποδιοικήσεως Χωροφυλακής Λήμνου, Μοίραρχο Κωνσταντίνο Ζούβα, άτομο αυταρχικό και αμφιλεγόμενο, ως προς την υπηρεσιακή επάρκειά του, ο περιοδεύων επιχειρηματίας, Ρήγας Λεμονόπουλος, παρά την αρχική άρνηση του Ζούβα, να του χορηγήσει άδεια, καθόσον η αίθουσα δεν πληρούσε τις από το Νόμο προϋποθέσεις, επέτυχε, με την παρέμβαση ατόμων από τον κύκλο της “καλής κοινωνίας” των Αθηνών, να αδειοδοτηθεί και να προχωρήσει στη λειτουργία κινηματογράφου, μέσα στο χώρο της Λέσχης.
Μετά την προβολή ΕΠΙΚΑΙΡΩΝ, άρχισε, κατά τις 09:00 μ.μ., η προβολή της ταινίας. Οι θεατές, απορροφημένοι, παρακολουθούσαν, οι περισσότεροι από αυτούς για πρώτη φορά στη ζωή τους, εικόνα και ήχο να συνδυάζονται με ένα μαγικό τρόπο στην οθόνη. Πολύ γρήγορα, όμως, το πεπρωμένο έδειξε το φρικτό σενάριο, που εκείνο είχε σκηνοθετήσει για τις πολλές δεκάδες των ανθρώπων, οι οποίοι είχαν ασφυκτικά γεμίσει το παλαιό τουρκικό τέμενος της Αγοράς. Σύντομα, μετά την έναρξη της προβολής, αυτή σταμάτησε. Τα φώτα της αίθουσας άναψαν και παρά το ότι η ώρα περνούσε, η προβολή δεν έδειχνε ότι θα συνεχιστεί. Ο κόσμος άρχισε να διαμαρτύρεται. Και ξάφνου, η στιγμή που βύθισε στο πένθος ένα ολόκληρο νησί.
Τεράστια φλόγα ξεχύθηκε από το μέρος. όπου βρισκόταν το μηχάνημα προβολής. Οι πύρινες γλώσσες σύρθηκαν ταχύτατα στην ξύλινη οροφή και άρχισαν να κατακαίουν όλα τα αντικείμενα του χώρου. Ο κόσμος, έντρομος, ξεχύνεται αλλόφρων, προς κάθε πιθανή έξοδο διαφυγής, με αποτέλεσμα ανθρώπινα κορμιά να στοιβάζονται, κακήν κακώς, μαζί με τα ξύλινα καθίσματα (ψάθινες καρέκλες καφενείου, 200 περίπου στον αριθμό), που ανατρέπονταν σε αυτή την απέλπιδα φυγή τους και έτσι μετατρέπονταν σε παγίδες, αλλά ταυτόχρονα και σε καύσιμη ύλη στο δρόμο τους. Λίγα λεπτά της ώρας ήταν αρκετά, ώστε η φωτιά να επεκταθεί παντού. Αποπνικτικοί καπνοί κατέκλυσαν ασφυκτικά την αίθουσα.
Μέσα στην επερχόμενη καταιγίδα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τα έφερε η μοίρα έτσι, ώστε το νησί της Λήμνου να ζήσει μια φρικτή συμφορά και μια απερίγραπτη ανθρώπινη τραγωδία. ΠΕΝΗΝΤΑ ΟΚΤΩ ΨΥΧΕΣ ανθρώπων όλων των ηλικιών, μικρά παιδιά, νέες κοπέλες και ανδρόγυνα, κυρίες ευϋπόληπτες και νέοι άνδρες, οδοντίατροι, διευθυντές τραπεζικών καταστημάτων και ιατροί, δάσκαλοι, Αιγυπτιώτες, που θα αναχωρούσαν την επομένη με το πλοίο της γραμμής, ακόμη και ο ίδιος ο Έπαρχος Λήμνου, Γεώργιος Σάλμας με τη σύζυγό του, αλλά και η σύζυγος του διευθυντού της εφημερίδας ΛΗΜΝΟΣ, Χρυσούλα Κωνσταντινίδη, χάθηκαν, μέσα στο παρανάλωμα της μεγάλης πυρκαγιάς, που εκείνο το μοιραίο βράδυ άλλαξε τη ροή της ζωής των ίδιων και των οικογενειών τους, αλλά και την ιστορία ενός ολόκληρου νησιού.
Η πινακίδα, η οποία υπάρχει στην είσοδο του προαυλίου του μικρού ναού της Γέννησης της Θεοτόκου επιχειρεί, σε λίγες γραμμές, να εξιστορήσει το γεγονός εκείνο, που θα μείνει βαθιά και ανεξίτηλα χαραγμένο στη συλλογική μνήμη όλων των απανταχού της γης Λημνιών. Για τη φρικτή νύχτα της 09-09-1939, που έμελλε να είναι, όπως κατέγραψε ο τοπικός, αλλά και ο Αθηναϊκός τύπος της εποχής, “η Νύχτα της μεγάλης Συμφοράς“. Ο μικρός ναός της Γέννησης της Θεοτόκου χτίστηκε στη μνήμη των αδικοχαμένων ανδρών, γυναικών και πολλών νέων, που το βράδυ εκείνο, είτε από τη φωτιά, που ξέσπασε στο χώρο της προβολής, είτε από τις αναθυμιάσεις, που κατέκλυσαν το χώρο, είτε και από τους τραυματισμούς, στην προσπάθεια διαφυγής τους από την αίθουσα, έχασαν έτσι απότομα και βίαια τη ζωή τους.
Κλείνοντας το άρθρο αυτό, θεωρώ ότι, πρέπει να αναφέρω και μια εκδοχή, που κατέγραψε το 2011 η Ευαγγελία Λιάπη, στο δικό της ιστολόγιο, στον ΚΟΚΚΙΝΟΒΡΑΧΟ :
“Ο μεγάλος Τούρκος ποιητής Niyâzî Mısrî πέθανε στη Λήμνο, στις 16 Μαρτίου του 1694 σε ηλικία 78 ετών. Εκεί τον είχε εξορίσει ο Σουλτάνος καταδικάζοντάς τον για τα πύρινα κηρύγματα εναντίον του, για κακοδιαχείριση και διαφθορά. … Στις 9 Σεπτεμβρίου του 1939 το πρωί γκρεμίστηκε το τζαμί της παραλίας μαζί με το μιναρέ ενώ την ίδια μέρα το βράδυ καταστράφηκε από πυρκαγιά και το τζαμί της αγοράς. … Οι Τούρκοι υποστηρίζουν επίσης, ότι επειδή οι Λημνιοί βεβήλωσαν το τζαμί (της παραλίας) γκρεμίζοντας το, ο Niyazi Mısri τους τιμώρησε με την πυρκαγιά, που ξέσπασε στην πρώτη προβολή ταινίας στο χώρο του τζαμιού (της αγοράς), την ίδια ακριβώς ημέρα, στις 9 Σεπτεμβρίου του 1939 …“.
Όπως και νάχει, εσύ περαστικέ διαβάτη και περιηγητή του νησιού της Λήμνου, όταν θα βρεθείς εκεί, στη Μύρινα, στον τόπο του φρικτού μαρτυρίου τόσων αθώων ψυχών, στάσου για λίγο.
Μπες μέσα στη μικρή εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου και, ανεξάρτητα εάν πιστεύεις ή όχι, άναψε ένα μικρό κερί, στη μνήμη όλων αυτών των αδικοχαμένων ανθρώπων. Εκεί που στέκεσαι, υπήρξε κάποτε τόπος μαρτυρίου. Και ας είναι τόσο ειδυλλιακός σήμερα.
“Αν δεν μπορείς παρά να κλαις το δείλι, τους ζωντανούς τα μάτια σου ας θρηνήσουν, θέλουν – μα δεν βολεί να λησμονήσουν”
Λορέντζος Μαβίλης – Λήθη
