Κάβειροι (Μέρος 1ο) “… Δαίμονες εκ Λήμνου δια το τόλμημα των γυναικών μετενεχθέντες …”

Παρασκευή 06 Οκτωβρίου 2023

Το έτος 1959, ο Λίνος – Παναγιώτης Πολίτης (Αθήνα 1906 – 1982), μελετητής κλασικής αρχαιολογίας, καθώς και κλασικής και βυζαντινής φιλολογίας, καθηγητής πανεπιστημίου, ο οποίος, επίσης, διετέλεσε δύο φορές κοσμήτορας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ) και, από τον Μάρτιο του 1980, εκλεγμένο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, ταξίδεψε μέχρι την Ιερά Μονή Οσίου Νικάνορος, την επονομαζόμενη επίσης και ως Μονή Ζάβορδας Γρεβενών (Ζάβορδα ονομαζόταν ένα χωριό που υπήρχε άλλοτε πολύ κοντά στο ξακουστό μοναστήρι), με σκοπό να καταγράψει και να περιγράψει τα φυλασσόμενα εκεί χειρόγραφα.

Μεταξύ αυτών, τα οποία βρήκε στη βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής, ήταν και το “Λεξικόν του Φωτίου” (Λέξεων Συναγωγή). Ο Πατριάρχης Φώτιος ο Α΄, ο οποίος, μετά το θάνατο του, ανακηρύχθηκε άγιος της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Κωνσταντινούπολη 810 ή 820 – 893) και αργότερα έλαβε επίσης και το προσωνύμιο “Μέγας”, ήταν συγγενής της Αυτοκράτειρας Θεοδώρας. Ήταν ευγενούς καταγωγής και πολύ υψηλού, για την εποχή του, μορφωτικού επιπέδου, αλλά και – ιστορικά – αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Διατέλεσε, σε κρίσιμες και καθοριστικές φάσεις της βυζαντινής ιστορίας, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, δύο φορές. Την πρώτη, από το 858 έως το 867 και τη δεύτερη, από το 877 έως το 886. Η μνήμη του εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία μας κάθε χρόνο στις 6 Φεβρουαρίου.

Το “Λεξικόν του Φωτίου” πρόκειται για βυζαντινό χειρόγραφο του 9ου αιώνα μ.Χ., του οποίου έντυπο πρωτότυπο εκδόθηκε στα 1959 και βρίσκεται στη Κεντρική Βιβλιοθήκη του Α.Π.Θ, κατόπιν δωρεάς του εκδότη του, Βασιλείου Δ. Κυριαζόπουλου.

Τη φράση λοιπόν αυτή, με την οποία τιτλοφορείται το παρόν άρθρο, ο Φώτιος την καταγράφει στο χειρόγραφο “Λεξικόν” του, αναφορικά με τους δαίμονες της Λήμνου, τους Καβείρους, υπαινισσόμενος τη φυγή των Καβείρων από τη Λήμνο, όταν οι Λήμνιες γυναίκες σκότωσαν τους άνδρες του νησιού.

Ο θεός Ήφαιστος, παίρνοντας για γυναίκα του τη νύφη Καβειρώ, απέκτησε από αυτήν ένα παιδί, τον Καδμίλο. Αυτός με τη σειρά του γέννησε 3 γιούς, τους Κάβειρους. Τα υποχθόνια αυτά πνεύματα λατρεύονταν στη Λήμνο ως θεοί της θάλασσας, της γονιμότητας και της αμπέλου και οι κάτοικοι της Λήμνου τους αναπαριστούσαν με το σφυρί και τη λαβίδα του μεταλλουργού.

Ο χαρακτήρας της λατρείας τους ήταν “οργιαστικός” και “συντεχνιακός”, συμπέρασμα το οποίο προκύπτει και από το άλλο όνομά τους, με το οποίο τους ονόμαζαν στο νησί της Λήμνου, δηλαδή “Καρκίνους”, καθόσον τους παρομοίαζαν με τα καβούρια, τα οποία έχουν δαγκάνες, αναφερόμενοι δηλαδή ευθέως στις λαβίδες των σιδηρουργών.

Το ότι ο χαρακτήρας της λατρείας τους ήταν οργιαστικός καταδεικνύεται και από τα αγγεία κρασιού, τα οποία βρέθηκαν στο Καβείριο της Λήμνου και τα οποία φέρουν την επιγραφή ¨Καβείρων” (Πηγή : Μυστήρια των μεγάλων Θεών και των Καβείρων – ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΜΗΤΤΑ & ΚΩΣΤΑ ΣΟΥΕΡΕΦ – από University Studio Press Θεσσαλονίκη 2011).

Σύμφωνα με τη Μυθολογία, κατά την διάρκεια της βασιλείας του Θόαντα, τρομακτικές ηφαιστειακές εκρήξεις συντάραξαν το νησί της Λήμνου. Υπαίτιο θεωρήθηκε το αγαλματίδιο της Αφροδίτης, το οποίο ήταν τοποθετημένο κοντά στο άγαλμα της “Λημνίας Βοός” και γι’ αυτό οι Λήμνιες γυναίκες το πέταξαν στη θάλασσα. Η θεά Αφροδίτη τις εκδικήθηκε, δίνοντας στο σώμα τους φοβερή δυσοσμία, που απωθούσε τους άνδρες τους. Όταν αυτοί έφεραν γυναίκες από τη γειτονική Θράκη, οι Λημνιές εξοργίσθηκαν και υπό την αρχηγία της θυγατέρας του Θόαντα, της Υψιπύλης, σκότωσαν όλους τους άνδρες και τους πέταξαν στη θάλασσα από κοντινό λόφο, στον οποίο αργότερα δόθηκε το όνομα “Πέτασσος”, λόγω της πράξης τους αυτής. Αλλά και η γύρω περιοχή πήρε το όνομα “Ανδροφόνιον” ή “Ανδρώνι”, όπως λέγεται σήμερα. Μόνο η Υψιπύλη διέσωσε τον πατέρα της, τον Θόαντα, γιο του Διονύσου και της Αριάδνης, που ήταν ο πρώτος βασιλιάς του νησιού της Λήμνου.

Στο μύθο αυτό όχι μόνον καταγράφονται γεωφυσικά γεγονότα, τα οποία συνέβησαν κατά τους χρόνους εκείνους (εκρήξεις του ηφαιστείου της Λήμνου), αλλά προφανώς αποτυπώνεται και η δυσκολία με την οποία ο ντόπιος πληθυσμός και ιδίως οι γυναίκες αποδέχτηκαν τους Κρητικούς στρατιώτες του Θόαντα, ως μόνιμους κατοίκους της γης τους, ως εραστές, ως συζύγους κ.λ.π.. Η Υψιπύλη, διαδέχτηκε στον θρόνο τον πατέρα της και υπήρξε η πρώτη μυθική βασίλισσα της Λήμνου (Πηγή : ΔΗΜΟΣ ΛΗΜΝΟΥ https://limnos.gov.gr/το-νησί-μας/μυθολογία).

Η επαναφορά στην ομαλή ερωτική ζωή και τη γονιμοποίηση έγινε με την έλευση των Αργοναυτών στο νησί. Με σκοπό τον εξαγνισμό από το παραπάνω έγκλημα, τελούνταν η ιεροτελεστία της “πυρφορίας“. Για εννέα συνεχείς ημέρες έσβηναν όλες οι φωτιές του νησιού. Εύκολα μπορεί να αντιληφθεί ο καθένας μας ότι, η διαδικασία αυτή είχε ως άμεση συνέπεια για τους κατοίκους του νησιού την απόλυτη εκτροπή από την ομαλότητα της ζωής τους και της καθημερινότητας τους. Τις φωτιές τις άναβαν ξανά, με το φώς, το οποίο έφερνε ένα πλοίο από τη Δήλο (Πηγή : Μυστήρια των μεγάλων Θεών και των Καβείρων – ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΜΗΤΤΑ & ΚΩΣΤΑ ΣΟΥΕΡΕΦ – University Studio Press Θεσσαλονίκη 2011).