30 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2024
“Το Σπίτι των Πνευμάτων“. Είναι ο τίτλος από το αξέχαστο μυθιστόρημα της Ιζαμπέλ Αλιέντε, το πρώτο που κυκλοφόρησε η Χιλιανή συγγραφέας.
Ένα έπος, που συνυφαίνει το προσωπικό με το πολιτικό. Έγινε παγκόσμιο μπεστ σέλερ και μεταφέρθηκε με τεράστια επιτυχία στον κινηματογράφο. Την καθιέρωσε μεμιάς, ως μια από τις σημαντικότερες φωνές της εποχής μας … (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, της έκδοσης του Νοεμβρίου 2018 – Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ).
Ήταν το 1982, όταν πρωτοκυκλοφόρησε, με τον ξενόγλωσσο τίτλο του “LA CASA DE LOS ESPIRITUS” και μεταφράστηκε στα ελληνικά από την Κλαίτη Σωτηριάδου – Μπαράχας, στα 1987, όταν κυκλοφόρησε και στη χώρα μας, από τον εκδοτικό οίκο “Ωκεανίδα”.
Καλοκαίρι του 1968 στη Μύρινα της Λήμνου. Από στόμα σε στόμα πέρασε η είδηση ότι, τα έπιπλα και άλλα διάφορα αντικείμενα της οικοσκευής της οικογένειας του Απόστολου Καρατζά, θα έβγαιναν σε πλειστηριασμό. Όχι εξαιτίας χρεών, όπως πια στις μέρες μας είναι ο συνηθισμένος τρόπος, να ξεπουλιώνται οι ζωές των ανθρώπων. Έπιπλα, πίνακες, χαλιά, ασημικά και αλλά αντικείμενα βρίσκονταν, φύρδην μίγδην, στοιβαγμένα στα δωμάτια του παλιού, χτισμένου στα 1867, αρχοντικού της οικογένειας, στο Ρωμέϊκό Γιαλό της Μύρινας. Ό,τι ποσό συγκεντρώθηκε τελικά από τη διαδικασία αυτή, επαύξησε το ταμείο του Ιδρύματος Απόστολου Καρατζά.
Η ιστορία της οικογένειας του Απόστολου και της Ειρήνης Καρατζά – Ποριάζη, είναι πολύ τραγική. Ήταν μια εύπορη οικογένεια, που ζούσε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, με οικονομική άνεση και μεγάλο κοινωνικό κύκλο. Είχαν δυο κόρες, τη Νένη και τη Λιλή. Ο Απόστολος Καρατζάς μετείχε ενεργά σε κάθε εκδήλωση, που αφορούσε στην οικονομική ενίσχυση της λειτουργίας των σχολείων της Λήμνου. Αλλά και γενικότερα, σε κάθε προσπάθεια, που σαν σκοπό της είχε την καλυτέρευση της ζωής των συμπατριωτών του στο νησί.
Στη Λήμνο έρχονταν τα καλοκαίρια, όπως και οι περισσότεροι απ’ τους ξενιτεμένους Λημνιούς. Έμεναν στο αρχοντικό τους, που βρισκόταν στον Ρωμέϊκο Γιαλό. Ήταν το μόνο σπίτι στην παραλία, που είχε κλειστό ξύλινο εξώστη (σαχνίσι ή σαχνισίνι, όπως ονομάζεται ο σκεπαστός εξώστης σε πρόβολο, κλεισμένος ολόγυρα με τζάμια). Έτσι ονομάζεται και στη Λέσβο η προεξοχή των άνω ορόφων των κατοικιών, που συνέβαλε στην επέκταση του ωφέλιμου χώρου και έφερε πολλά ανοίγματα για τον εξαερισμό και φωτισμό των δωματίων. Το σαχνισίνι στηριζόταν σε ξύλινες κεκλιμένες αντηρίδες και σπανιότερα σε λίθινα φουρούσια. Συνηθιζόταν ιδιαίτερα στα σπίτια των αστικοποιημένων οικισμών, όπως και στις Μικρασιατικές πόλεις. Ο αρχιτεκτονικός αυτός τύπος περιορίστηκε πολύ στα τέλη του 19ου αιώνα εξαιτίας του μεγάλου και καταστρεπτικού σεισμού του 1867, αλλά και επειδή ήταν ιδιαίτερα ευάλωτος στις πυρκαγιές.
Έτσι λοιπόν έγινε και το καλοκαίρι του 1939. Η Νένη Καρατζά ήταν 18 χρονών και η Λιλή Καρατζά ήταν 17 τότε. Τα σύννεφα του πολέμου είχαν για τα καλά συγκεντρωθεί πάνω από όλη την Ευρώπη. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε μόλις ξεκινήσει, με την εισβολή των Γερμανών στην Πολωνία. Όμως για τη Λήμνο και τους καλοκαιρινούς επισκέπτες της, όλα αυτά έμοιαζαν τόσο μακρινά. Το μεγάλο γεγονός εκείνου του καλοκαιριού στο Κάστρο, τη Μύρινα δηλαδή του 1939, ήταν η ταινία, που θα έπαιζε ο μόνος κινηματογράφος της πόλης. Για πρώτη φορά, ήταν ομιλούσα. Είναι αυτονόητο ότι, όλη η καλή κοινωνία της Λήμνου είχε σπεύσει, ώστε να εξασφαλίσει το εισιτήριό της, για το μέγιστο αυτό κοινωνικό γεγονός του νησιού.
Εκείνη η φοβερή νύχτα της 9ης Σεπτεμβρίου 1939, στοίχειωσε όλο το νησί και υπήρξε δυστυχώς η τελευταία της ζωής πολλών από τους θεατές, που συνωστίστηκαν στο διασκευασμένο – πρόχειρα και εγκληματικά – σε δήθεν κινηματογράφο, παλιό τούρκικο τζαμί της Αγοράς της πόλης.
Πιο πολλές λεπτομέρειες για την τραγική εκείνη νύχτα μπορείτε να διαβάσετε στο από 12ης Φεβρουαρίου 2024 άρθρο του ιστολογίου μας ΑΠΟΦΡΑΔΑ ΗΜΕΡΑ (09-09-1939, ώρα 9η βραδυνή).
Μια σπίθα, που πετάχτηκε από τη μηχανή προβολής ήταν αρκετή για να μετατρέψει σε παρανάλωμα του πυρός όλο τον χώρο του παλιού τζαμιού και πάνω στον πανικό και την άτακτη φυγή των θεατών, για να σωθούν, οδήγησε στο θάνατο 57 άτομα, διαφόρων ηλικιών, πολλά δε από αυτά στο άνθος της νεότητάς τους. Ανάμεσα στα θύματα εκείνα και οι δυο κόρες της οικογένειας Καρατζά.
Μετά από αυτό το τραγικό περιστατικό ο Απόστολος Καρατζάς και η σύζυγός του μετακόμισαν, από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στην Αθήνα. Πέρασαν την υπόλοιπη ζωή τους απομονωμένοι και ψυχικά καταρρακωμένοι. Με τη διαθήκη τους άφησαν όλη την περιουσία τους στη Λήμνο. Χωράφια, οικόπεδα, το σπίτι στην Αγορά στην οδό Π. Κυδά, το σπίτι στο Ρωμέϊκο Γιαλό, καθώς και τα κοσμήματα, τα έπιπλα και όλα τα άλλα κινητά πράγματα και αντικείμενα. Εκείνα, που το καλοκαίρι του 1968 εκπλειστηριάζονταν στη Μύρινα.
Το σπίτι στο Ρωμέϊκο Γιαλό πουλήθηκε. Το ευτυχές είναι ότι, οι νέοι ιδιοκτήτες του το σεβάστηκαν απόλυτα. Το συντήρησαν και με μεγάλη φροντίδα το αποκατέστησαν πλήρως.
Η επιθυμία του Απόστολου και της Ειρήνης Καρατζά ήταν να δημιουργηθεί μια βιβλιοθήκη στη Λήμνο. Οι Αιγυπτιώτες Λημνιοί, παρά το γεγονός ότι, δεν συναναστρέφονταν ιδιαίτερα τους Αιγυπτίους κατοίκους της χώρας, εντούτοις ήξεραν ότι, στα χρόνια των Πτολεμαίων η ελληνική παιδεία είχε ανθίσει στη χώρα του Νείλου και η βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας υπήρξε “φάρος” παγκόσμιας γνώσης και μόρφωσης.
Το παλιό σπίτι της οικογένειας Καρατζά, στον αριθμό 95 της οδού Π. Κυδά, στην Αγορά της Μύρινας, κατεδαφίστηκε. Στη θέση του χτίστηκε, λίγα χρόνια αργότερα, ένα νέο κτίριο. Στον ισόγειο όροφο υπάρχουν κάποια καταστήματα και στον πρώτο όροφο στεγάζεται σήμερα η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ του Ιδρύματος Απόστολου Καρατζά. Μπορεί να μην έχει τον πλούτο των βιβλίων άλλων βιβλιοθηκών, όμως σε αυτήν μπορεί ο αναγνώστης να βρει μερικά σπάνια και δυσεύρετα βιβλία και εκδόσεις, που αναφέρονται τόσο στο νησί της Λήμνου, όσο και άλλα γενικότερα.
Ένα από αυτά είναι και η ΛΗΜΝΙΑΚΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ, του παπά Άγγελου Μιχέλη, βιβλίο στο οποίο περιλαμβάνονται πολύτιμης αξίας καταγραφές των ηθών και εθίμων των Λημνίων, μέχρι την Τουρκοκρατία, Αινίγματα και φράσεις Λημνιακαί, Ονομασία και ιστορία όλων των χωριών της Λήμνου, κατά την λαϊκήν παράδοσιν, Λεξικόν Ακατάληπτων Λέξεων, καθώς και αναφορά στην ονομασία, τη χρήση και την ωφέλεια πολλών φυτών του νησιού της Λήμνου.
Ακόμη, στη βιβλιοθήκη αυτή μπορεί ο αναγνώστης να βρει μια παλαιά έκδοση της Ιλιάδας του Ομήρου, τόμους εκδόσεων παλαιών τοπικών εφημερίδων και πολλά παιδικά βιβλία. Είναι αλήθεια ότι, η καφετέρια στο ισόγειο του κτιρίου είναι πάντα γεμάτη, μέσα και έξω και μάλιστα κάποιες φορές ασφυκτικά. Από την άλλη, η επισκεψιμότητα της βιβλιοθήκης του πρώτου ορόφου είναι πάντα χαμηλή. Σημεία των καιρών ; Σίγουρα, το πέρασμα από τη ζοφερή καθημερινότητα στους ωκεανούς της γνώσης απαιτεί επίπονη προσωπική προσπάθεια και διάθεση για “ταξίδι”. Ας είναι ! Το σημαντικό, που απομένει όμως είναι ότι, η επιθυμία του ζεύγους Καρατζά έγινε πραγματικότητα και αυτό σίγουρα αποτελεί μια σταθερή αξία. Η βιβλιοθήκη του νησιού είναι εκεί και περιμένει οποιονδήποτε θελήσει να διαβεί το κατώφλι ενός άλλου, καινούργιου κόσμου γνώσης και πολύτιμων στοιχείων μόρφωσης.
Όσο λίγοι και να είναι πάντως σήμερα οι επισκέπτες – αναγνώστες της Βιβλιοθήκης του Ιδρύματος Απόστολου Καρατζά, σίγουρα ο ζεστός και φιλόξενος χώρος της ξεχειλίζει από τη νεανική σφριγηλότητα της Νένης και της Λιλής Καρατζά, οι νεανικές ψυχές των οποίων, είμαι βέβαιος ότι, περιδιαβαίνουν ασταμάτητα στο χώρο της βιβλιοθήκης, όπως θα έκαναν και οι ίδιες, εάν το νήμα της ζωής τους δεν κοβόταν τόσο τραγικά και τόσο αδόκητα, το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου του 1939.
Εξάλλου, η βιβλιοθήκη αυτή είναι ο χώρος, στον οποίο οι γονείς τους επέλεξαν να στεγάσουν αιώνια τη μνήμη τους. Είμαι σίγουρος ότι, τις νύχτες, μαζί με τις άλλες ψυχές, που ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες των βιβλίων, πιάνουν θέση στα αναπαυτικά καθίσματα του αναγνωστηρίου και μιλούν μεταξύ τους, για όλα όσα καθεμία πρόλαβε να ζήσει, στην επίγεια ζωή τους.
Ως επιμύθιον, να σημειώσω ότι, ο σύγχρονος επισκέπτης της Μύρινας μπορεί να ανάψει ένα κερί στη μνήμη της Νένης και της Λιλής Καρατζά, στον τάφο τους, στο νεκροταφείο του Μητροπολιτικού Ναού του νησιού, την Αγία Τριάδα. Στη μαρμάρινη πλάκα του υπάρχει χαραγμένη η ακόλουθη επιγραφή :
“Ενταύθα αναπαύονται δυο αδελφάκια. Η Νένη και η Λιλή, Επέρασαν την εικοσαετή ζωή τους Αχώριστα, Αγαπημένα, Ευτυχισμένα”
Φωτογραφία από το βιβλίο της Αλεξάνδρας Καραβία – Λαμπαδαρίδου “ΟΙ ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΤΗΣ ΛΗΜΝΟΥ (εκδόσεις ΠΕΛΑΣΓΟΣ – Αθήνα 2022)
ΠΗΓΕΣ :
- Αριστείδη Ι. Τσοτρούδη “Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΜΦΟΡΑ ΤΗΣ ΛΗΜΝΟΥ” – ΛΗΜΝΟΣ 2008.
- Αλεξάνδρας Καραβία – Λαμπαδαρίδου “ΟΙ ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΤΗΣ ΛΗΜΝΟΥ (εκδόσεις ΠΕΛΑΣΓΟΣ – Αθήνα 2022).
- University of the Aegean https://www1.aegean.gr>Glosssari>Glossari_gr
