Λήμνος η “φιλτάτη και πολυώνυμος”

03 Οκτωβρίου 2023

[… εἴσατ’ ἴμεν ἐς Λῆμνον, ἐϋκτίμενον πτολίεθρον,
ἥ οἱ γαιάων πολὺ φιλτάτη ἐστὶν ἁπασέων …]

(Οδύσσεια – Ραψωδία θ΄ στιχ. 283 – 284).

[… για τη Λήμνο καμώθηκε πως έφυγε την ομορφοχτισμένη,
που ξέχωρα τη χώρα αυτή την αγαπούσε απ’ όλες …]

(μετάφραση Ζήσιμος Σιδέρης)

Σε ένα από τα πρώτα έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, στην Οδύσσεια, η οποία κατά την παράδοση αποδίδεται στον Όμηρο, κάνει την εμφάνισή της στο ιστορικό προσκήνιο η ΛΗΜΝΟΣ, περισσότερο από τρεις χιλιάδες χρόνια πίσω, όντας από τότε “πολύ φιλτάτη … απασέων”.

Και είναι “φιλτάτη” η Λήμνος, ακόμη και όταν ο χολωμένος Δίας εκσφενδονίζει εκεί τον θεό Ήφαιστο, ο οποίος θα πέσει στη κορυφή του Μόσυχλου [ … πᾶν δ’ ἦμαρ φερόμην, ἅμα δ’ ἠελίῳ καταδύντι κάππεσον ἐν Λήμνῳ…] (ΙΛΙΑΔΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ Α΄ στιχ. 192), γιατί ο Ήφαιστος θα εγκατα-στήσει εκεί το εργαστήριό του, με βοηθούς του τους Καβείρους, οι οποίοι λατρεύονταν ως θεοί της φωτιάς, μεταλλουργοί που συνδέθηκαν με τον εξ ουρανού πεσόντα θεό, ως πατέρα τους ή θεϊκό πρόγονό τους, αλλά και ως συνοδοί του.

Ο Μόσυχλος ή το Μόσυχλον, βουνό – σήμερα ανενεργό ηφαίστειο στο κέντρο του νησιού της Λήμνου, σωστότερα στον ουδέτερο τύπο του, όπως μετά από μελέτη και τεκμηρίωση από αρχαίες πηγές, μας παρέδωσε ο σημαντικότερος ιστορικός της Λήμνου, Αργύριος Μοσχίδης [“Η Λήμνος”, Αλεξάνδρεια 1907, σελ. 25],

θεωρείται το σημείο εκείνο (λόφος Δεσπότης) από όπου γινόταν, από τα αρχαία χρόνια μέχρι και τον 19ο αιώνα, η εξαγωγή της θεραπευτικής, παχύρρευστης και κοκκινωπής Λημνίας Γης, με τις πολλαπλές θεραπευτικές ιδιότητες.

Και παραμένει “φιλτάτη”, ακόμη και όταν ο Φιλοκτήτης, ο μυθικός βασιλιάς της Μελιβοίας και των λοιπών πόλεων της Θεσσαλίας, στα νότια των Τεμπών, ο οποίος συμμετείχε στον Τρωϊκό Πόλεμο με επτά καράβια, “κρατέρ’ άλγεα πάσχων” (Ιλιάδα Β΄ στιχ. 718 – 725) παρατημένος από τους λοιπούς Αχαιούς συμπολεμιστές και συντρόφους του, λόγω της κακοφορμισμένης πληγής του ποδιού του από το δάγκωμα φιδιού, παραμένει στο νησί για δέκα χρόνια, μέχρι να θεραπευτεί από τα επιθέματα της Λημνίας Γης και να διαδραματίσει τελικά, σύμφωνα με τον χρησμό, τον καθοριστικό ρόλο του στην πτώση του “ιερού πτολίεθρου” της Τροίας.

Είναι πολλές και διαφορετικές οι αιτίες, που η Λήμνος ήταν και παραμένει “φιλτάτη … απασέων”, ακόμη και εάν κάποιος δεν θελήσει να εξαντληθεί σε ιστορικές και άλλες, επιστημονικού ενδιαφέροντος, μελέτες και αναφορές.

Αρκεί να ρωτήσεις οποιονδήποτε από τους πρόσφατους ή και τους παλαιότερους επισκέπτες της. Το μόνο σίγουρο είναι ότι, καθένας από τους ερωτηθέντες θα σου απαριθμήσει περισσότερους από έναν λόγους, για τους οποίους αποφάσισε να επισκεφτεί το νησί, αλλά ακόμα πιο σίγουρο είναι το ότι, θα σου απαριθμήσει πολλούς περισσότερους, μετά τη μοναδική και αξέχαστη εμπειρία της επίσκεψης του νησιού της Λήμνου.

Η Λήμνος εκτός από “φιλτάτη” είναι και “πολυώνυμος”, δηλαδή είναι ονομαστή και γνωστή, αλλά έχει και πολλά ονόματα. Κατά καιρούς χρησιμοποιήθηκαν τα ακόλουθα :

“Ανεμόεσσα“, λόγω των ισχυρών ανέμων, που πνέουν στη περιοχή. “Αιθάλεια” ή “Αιθαλία“, από τον καπνό του ηφαιστείου της. “Πυρόεσσα“, εξαιτίας της ηφαιστειώδους φύσης του νησιού. “Δίπολις“, από τις δύο αρχαίες πόλεις – κράτη της, το Κάστρο (Μύρινα) και την Ηφαιστία. “Σιντηίς“, από τους πρώτους κατοίκους της, τους Σίντιες. “Αμπελόεσσα“, από τους πολλούς και μοναδικούς στις ποικιλίες τους αμπελώνες της. “Υψιπύλεια“, από τη μυθική βασίλισσα Υψιπύλη, καθώς και “Ηφαίστεια νήσος” , δηλαδή το νησί του θεού Ήφαιστου.

Οι Ενετοί και οι Φράγκοι την έλεγαν “Σταλημένη“, μάλλον εκ παραφθοράς της φράσης “στη Λήμνο” ή “στα Λήμνου” (= κράτα πορεία προς τη Λήμνο).

Το όνομα Λήμνος είναι πανάρχαιο και όπως προαναφέρθηκε, συναντάται ήδη στα ομηρικά έπη. Μία πρώτη εκδοχή της ετυμολογικής προέλευσης της λέξης είναι ότι, προέρχεται από την ομηρική λέξη “λήιον”, που προσδιορίζει το σπαρμένο χωράφι, τον αγρό. Μία δεύτερη ετυμολογική εκδοχή είναι ότι, προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις “ληίς” (που σημαίνει κοπάδι) και “μήλο” (που σημαίνει πρόβατο), δηλαδή το νησί των κοπαδιών των αιγοπροβάτων.

Καθεμία από τις ετυμολογικές αυτές εκδοχές αντιστοιχεί απόλυτα στην πραγματικότητα του τόπου, μιας και η Λήμνος είναι το πεδινότερο νησί του Αιγαίου Πελάγους, με μεγάλη παραγωγή αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, ήδη από την αρχαιότητα. Στους κλασικούς χρόνους ήταν ο σιτοβολώνας της αρχαίας Αθήνας. Στους επόμενους αιώνες αποτέλεσε τον κύριο προμηθευτή σιτηρών του Βυζαντίου. Ακόμα και σήμερα, σήμα κατατεθέν της Λήμνου είναι τα σπαρμένα σιταροχώραφα, τα οποία φθάνουν ως την άκρη της θάλασσας. Οι κεχαγιάδες και ο ομώνυμος τοπικός λαϊκός χορός τους, ο “κεχαγιάδικος” είναι ιστορικά και διαχρονικά ταυτισμένοι με το νησί. Ο κεχαγιάς, όπως αποκαλείται στη Λήμνο ο αγροκτηνοτρόφος, διαχειρίζεται και ασχολείται με τον αληθινό πλούτο του νησιού, που είναι η γη και τα ζώα.

Όπως κατέγραψε και ο Λημνιός σκηνοθέτης, Γιώργος Κωμάκης, στο πρώτο του ντοκιμαντέρ, «Ο Kε*ha*’jas – ο Άνθρωπος της Γης», το οποίο είναι αφιερωμένο στην ιδιαίτερη πατρίδα του … «Αυτός ο άνθρωπος είναι η Λήμνος. Μια περήφανη εικόνα».